Ocalić od zapomnienia… miejsca pamięci II wojny światowej w powiecie pułtuskim

W przededniu wybuchu drugiej wojny światowej Pułtusk liczył około 20.000 mieszkańców (12.000 Polaków, 7.000 Żydów i 1.000 Niemców). W sierpniu 1939 r. miasto zostało otoczone linią umocnień: przy głównych trasach wjazdowych postawiono schrony, przewidziane jako stanowiska karabinów maszynowych. Dnia 5 września wojska niemieckie dotarły do miasta. Nazajutrz po zaciętych walkach oddziały broniące Pułtusk pod dowództwem majora Kazimierza Mazura wycofały się w kierunku Wyszkowa. Zgodnie z dekretem Hitlera z 8 października powiat pułtuski został bezpośrednio włączony do III Rzeszy. Nazwę miasta zmieniono na Ostenburg.

Ocalić od zapomnienia…  miejsca pamięci II wojny światowej w powiecie pułtuskim

Ocalić od zapomnienia… miejsca pamięci II wojny światowej w powiecie pułtuskim

 

   W przededniu wybuchu drugiej wojny światowej Pułtusk liczył około 20.000 mieszkańców (12.000 Polaków, 7.000 Żydów i 1.000 Niemców). W sierpniu 1939 r. miasto zostało otoczone linią umocnień: przy głównych trasach wjazdowych postawiono schrony, przewidziane jako stanowiska karabinów maszynowych.  Dnia 5 września wojska niemieckie dotarły do miasta. Nazajutrz po zaciętych walkach oddziały broniące Pułtusk pod dowództwem majora Kazimierza Mazura wycofały się w kierunku Wyszkowa. Zgodnie z dekretem Hitlera z 8 października powiat pułtuski został bezpośrednio włączony do  III Rzeszy. Nazwę miasta zmieniono na Ostenburg.

   Już od pierwszych dni okupacji władze niemieckie wprowadziły ostry terror. Już 10 września 1939 r. hitlerowcy dokonali zbrodni na 300-osobowej grupie mieszkańców Pułtuska narodowości żydowskiej. Pozostałą ludność żydowską w ciągu następnego miesiąca wypędzono z Pułtuska i skierowano do obozów śmierci. Represje nie ominęły także mieszkających w Pułtusku Polaków. W kwietniu 1940 roku skierowano do obozów koncentracyjnych pułtuską inteligencję: nauczycieli, księży, działaczy kultury. Jesienią 1939 r. powołano Specjalny Sąd, który ferował wyłącznie wyroki śmierci. Wiosną 1944 r. okupant zorganizował obóz pracy w Kleszewie. Przez cały okres okupacji mieszkańcy pow. pułtuskiego działali w podziemnych organizacjach.

   Dnia 5 września 1944 r. w godzinach popołudniowych, w rejon Pułtuska dotarły wojska radzieckie i zajęły przedmieście Popławy. Ludność niemiecka w popłochu opuszczała miasto. Linia frontu ustabilizowała się na rzece Narwi. Nocą żołnierze radzieccy przeprawili się na tzw. „Księżą Kępę” znajdującą się na środku rzeki. Z głośników głoszono hasła wzywające żołnierzy niemieckich do przechodzenia na radziecką stronę. 

   Walki o utrzymanie przyczółków na Narwi w rejonie Pułtuska trwały do połowy stycznia 1945 r. Wyzwolenie przyniosła ofensywa zimowa Armii Czerwonej – już w pierwszych jej godzinach wojska niemieckie w obawie przed okrążeniem wycofały się z rejonu Pułtuska w kierunku Nasielska i Ciechanowa. 

Dnia 16 stycznia 1945 r. Pułtusk był wolny. Jednak straty ludzkie i materialne były ogromne. Niemal każda miejscowość doświadczyła bestialstwa hitlerowskiego okupanta. 

   Na terenie powiatu pułtuskiego znajduje się wiele miejsc, upamiętniających te historyczne wydarzenia.

 

 Pomnik poświęcony pamięci ludności żydowskiej  

   W Pułtusku przed II wojną światową mieszkało ok. 7 tys. Żydów, po wojnie zostało tylko pięć osób. Serce nieistniejącej dzisiaj wspólnoty żydowskiej znajdowało się przy ul. Kotlarskiej. Pod numerem 18 stała przed wojną neoklasycystyczna, okazała synagoga, zbudowana w 1924 r. W 1939 r. bóżnica została zamknięta, w latach 1943-1944 mieścił się tu areszt dla Żydów. W latach 1958-1961 przygotowywano się do jej adaptacji na kino, ale ostatecznie w 1970 r. zdecydowano o rozbiórce. Do dnia dzisiejszego pozostały jedynie stojące pod numerami 12, 14 i 16 zabudowania gminy żydowskiej, wzniesione w końcu XIX w.

   W 2004 r. na skwerze naprzeciwko zachowanych zabudowań wystawiono pomnik, upamiętniający pułtuskich Żydów. W jego odsłonięciu uczestniczył m.in. Joseph Malovany- słynny kantor z Nowego Jorku.

 

Pomnik upamiętniający cmentarz żydowski w Pułtusku

   Pomnik upamiętniający cmentarz żydowski w Pułtusku położony jest przy ul. Jana Pawła II. Cmentarz powstał w latach dwudziestych XIX wieku, w związku z rozwojem liczebnym społeczności żydowskiej Pułtuska. Plac z przeznaczeniem na nekropolię ofiarował Zelman Lubranitzer.
   Nekropolia została zdewastowana podczas II wojny światowej. Naziści zmusili ludność żydowską do wyrwania płyt nagrobnych i wykorzystania ich do prac budowlanych, między innymi do wybrukowania dziedzińca parkowego oraz ułożenia schodów przy pułtuskim zamku. Nagrobki te pozostały tam do 1975 roku, do czasu powstania Domu Polonii. Obecnie część macew została zabezpieczona w zbiorach Muzeum Regionalnego.

   Przez wiele lat cmentarz był zupełnie pozbawiony nagrobków. Stan ten uległ zmianie dopiero w 2012 r., kiedy na niezabudowanej części działki cmentarnej utworzono lapidarium. Z inicjatywy Akademii Humanistycznej im. A. Gieysztora i firmy Isbud wzniesiony został zaprojektowany przez Wojciecha Henrykowskiego pomnik, do budowy którego wykorzystano fragmenty macew. 
   Ceremonia odsłonięcia pomnika miała miejsce 5 lipca 2012 r. zgromadziła około 100 osób. Wśród nich byli Żydzi wywodzący się z Pułtuska i ich potomkowie na czele ze słynnym kantorem Josephem Malovanym i Zafrirą Malovany-Shmukler, przedstawiciele władz, organizacji żydowskich oraz mieszkańcy miasta.

 

Krzyż na miejscu kaźni

   W lipcu 1944 r. aresztowano żołnierzy AK z obwodu Pułtusk, m. in. Zdzisławę Markuszewską-Chrupkównę Rohatynę oraz d-ców plutownów: Czesława Chrupka i Władysława Gorzelskiego. Dnia 4 września 1944 r. wraz z osiemnastoma innymi przetrzymywanymi przez gestapo więźniami rozstrzelono ich w ogrodzie Wilczyńskich. Na miejscu zbrodni (dziś jest to ul. Armii Krajowej) postawiono pamiątkowy krzyż i kamień z nazwiskami pomordowanych.

Cmentarz – Mauzoleum

Cmentarz zlokalizowany jest przy ulicy na trasie Warszawa – Ostrołęka, bezpośrednio za miastem. Mauzoleum zlokalizowano na wysokiej skarpie, skąd rozciąga się piękny widok na dolinę rzeki Narew. Zajmuje ono obszar 21.000 m2. Cały obiekt składa się z części głównej, którego centralnym punktem jest półkolista glorietta wykonana z granitu i piaskowca o wysokości 10 metrów na której wykuto napis: „Wieczna chwała żołnierzom niezwyciężonej Armii Radzieckiej poległym w walkach o wyzwolenie Polski”. Cmentarz składa się z 369 mogił zbiorowych i 85 mogił indywidualnych, usytuowanych w porządku symetrycznym. Wszystkie elementy mogił wykonane są z granitu polnego.
   Budowę Mauzoleum rozpoczęto w 1948 r. a zakończono w 1949 r. Większość prac ziemnych i budowlanych została zrealizowana w ramach czynu społecznego mieszkańców miasta i okolicznych gmin. Wraz z budową Mauzoleum trwały prace ekshumacyjne na terenie powiatu pułtuskiego, przeprowadzano je od dnia 19 października do końca grudnia 1949 r. W zorganizowanych 369 mogiłach zbiorowych i 85 mogiłach indywidualnych na pułtuskim cmentarzu – mauzoleum pochowano zwłoki 16.643 żołnierzy i oficerów Armii Radzieckiej. Tylko w 539 przypadkach zwłoki zostały imiennie zidentyfikowane. Polegli żołnierze wchodzili w większości w skład 65 armii, 70 armii, 48 armii oraz 2 armii uderzeniowej i 4 lotniczej. W listopadzie 1986 r. nastąpiło odsłonięcie na cmentarzu tablicy informacyjnej następującej treści: 
Tu spoczywa 16.643 bohaterskich żołnierzy Armii Radzieckiej, poległych za wolność Ziemi Pułtuskiej w walkach z okupantem hitlerowskim w latach 1944-1945. CZEŚĆ ICH PAMIĘCI. Pułtusk 7.11.1986 - Społeczeństwo.

 

 Cmentarz, ul. Kościuszki 

   Na cmentarzu usytuowanym przy ul. Kościuszki (tzw. „pierwszym cmentarzu”) znajdują się kwatery ku czci tych, którzy zginęli za wolność Ojczyzny w walce z okupantem hitlerowskim oraz mogiła żołnierzy Armii Krajowej, którzy zginęli za wolność Ojczyzny w 1944 r.

 

Pomnik Żołnierzom Września

Pomnik czci pamięć żołnierzy, którzy pod dowództwem majora Kazimierza Mazura zatrzymali we wrześniu 1939 r. nacierające na Pułtusk oddziały hitlerowskie. Nocą z 6 na 7 września obrońcy Pułtuska, unikając oskrzydlenia wycofali się za linię obrony pod Wyszkowem. Trasa odwrotu prowadziła przez ulicę Wyszkowską i most żelazny, który był pod szczególnym ostrzałem wojsk niemieckich.

   W r. 1980 przy Pułtuskim Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym powstał Komitet, który postanowił wznieść w miejscu bohaterskiego odwrotu żołnierzy polskich pomnik. Elementy zdobnicze pomnika wykonał artysta plastyk Leon Machowski a roboty kamieniarskie mistrz kamieniarski Jerzy Konopka.

   Odsłonięcia pomnika dokonano we wrześniu 1980 r. Jest to ogromny głaz narzutowy, zwieńczony krzyżem Virtuti Militari, na którym widnieje napis: Żołnierzom Września 1939 – społeczeństwo – 1980 r.

 

Miejsca upamiętniające 5 Brygadę Saperów

  

   W Domu Polonii w Pułtusku znajdują się tablice upamiętniające stacjonowanie I sztabu 5 Brygady Saperów w 1945 r., oddające hołd saperom Wojska Polskiego poległym w czasie rozminowania powiatu pułtuskiego. Na cześć żołnierzy jedną z ulic w naszym mieście nazwano Bulwarem 5 Brygady Saperów.


Tablice poświęcone żołnierzom 13 pułku piechoty 

   13 pułk piechoty stacjonował w Pułtusku od 1921 roku. W okresie od marca do sierpnia 1939 r. żołnierze pułku prowadzili prace przy umacnianiu linii obronnych Pułtuska: kopali okopy, budowali schrony oraz zasieki z drutu kolczastego i pułapki minowe. Pod koniec sierpnia 1939 r. pułk ruszył w długi marsz na wyznaczone przez dowództwo Armii Modlin pozycje. 
   Jedną z najważniejszych akcji 13 pp było przebicie się do składu amunicyjnego w Palmirach. Atak na Palmiry zakończył się niestety tragicznie, zginął dowódca pułku ppłk Alojzy Nowak oraz ponad 500 żołnierzy. 
   13 pp skapitulował - wraz z innymi batalionami - 29 września broniąc twierdzy Modlin. Wielu oficerów i żołnierzy 13 pp niemal od razu zaangażowało się w działalność konspiracyjną. W Puszczy Białej w 1943 roku zorganizowano 13 pułk piechoty Armii Krajowej. 
   Tablice poświęcone żołnierzom 13 pułku piechoty  znajdują się w Bazylice Zwiastowania NMP w Pułtusku, w lewej nawie.

   

Pomnik Walki i Męczeństwa

   Pomnik wzniesiony ku pamięci zamordowanych 17 grudnia 1942 r. podczas publicznej egzekucji członków ruchu oporu: Juliusza Kubisa i Bronisława Dębińskiego – zawodowych podoficerów b. 13 pułku piechoty, Stefana Krzykowskiego – nauczyciela z Jednorożca i Henryka Smoleńskiego – urzędnika z Przasnysza. Zginęli z okrzykiem „Jeszcze Polska nie zginęła”.
   Pomnik usytuowany jest niedaleko dworca PKS, przy ul. Daszyńskiego. Obecny kształt pomnik uzyskał po przebudowie w 2009 r.

 

Tablica poświęcona żołnierzom Armii Czerwonej

    Tablica na ul. Solnej została odsłonięta w 40. rocznicę wyzwolenia Pułtuska. Znajduje się ona na budynku pułtuskich zakładów „Eti- Polam”, niedaleko Bulwaru 5 Brygady Saperów.
   W koszarach mieszkało 350 przywiezionych z różnych stron kraju jeńców Armii Czerwonej. Kolumny wycieńczonych żołnierzy maszerowały codziennie do pracy przy umocnieniach nad Narwią.

 

Tablica pamiątkowa, ul. Kościuszki

Tablica informująca o lokalizacji hitlerowskiego przymusowego obozu pracy. Utworzona w 1983 r. z inicjatywy Pułtuskiego Towarzystwa Społeczno – Kulturalnego. Znajduje się na budynku przy ul. Kościuszki 9A.

  

 

Tablica pamiątkowa na budynku siedziby Gestapo

 

   Została uroczyście odsłonięta w 1978 r. w Pułtusku, na budynku przy ulicy Wojska Polskiego. Napis na tablicy głosi: W tym budynku w latach 1940-1944 gestapo mordowało polskich patriotów. Cześć ich pamięci. Społeczeństwo miasta – Pułtusk1979.


 

Gmina Zatory, Pniewo  

   Pniewo w okresie okupacji znalazło się na granicy Generalnej Guberni i III Rzeszy. Już w pierwszych dniach niewoli w miejscowości zawiązał się ruch oporu. Większość mieszkańców zaangażowana była w konspirację. Placówka Pniewo otrzymała numer 14 i weszła w skład obwodu "Rajski Ptak" Armii Krajowej. Dowodzenie nad grupą objęli nauczyciele z pniewskiej szkoły: Jan Widlicki, Roman Jacniacki i Edward Jakubiak. Po kilku miesiącach działalności liczba partyzantów przekroczyła 360 osób. Pniewscy partyzanci brali udział w akcji uwalniania radzieckich jeńców z obozu w Wyszkowie oraz przejmowali pierwsze zrzuty "cichociemnych" i uzbrojenia z Anglii. Za sprawą donosu 18 maja 1944 r. cała miejscowość została otoczona przez żołnierzy niemieckich. W czasie obławy zginął por. Edward Jakubiak. Aresztowano około 73 osób. Część aresztowanych po śledztwie zwolniono, a pozostałych wywieziono najpierw do aresztu w Pułtusku, a następnie do obozu koncentracyjnego w Stutthofie.


   Lucjan Borowiec urodził się 20 września 1904 r. w Pniewie. Po ukończeniu  Państwowego Seminarium Nauczycielskiego w Pułtusku pracował jako nauczyciel muzyki i śpiewu w Publicznej Szkole Powszechnej Nr 3 w Pułtusku. Przez wiele lat pełnił funkcję prezesa Towarzystwa Muzycznego „Lutnia" oraz Pułtuskiego Ogniska ZNP. Należał do sekcji dramatycznej teatru amatorskiego w Pułtusku.

   W 1939 r.  jako podporucznik rezerwy został dowódcą jednej z walczących z Niemcami drużyn 13 Pułku Piechoty w Pułtusku. Po zajęciu terenów wschodniej Polski przez Armię Czerwoną 17 września 1939 r. dostał się do niewoli i był internowany w obozie jenieckim w Kozielsku. W kwietniu 1940 r. został przewieziony do Katynia i tu został zamordowany przez służby NKWD w zbiorowej egzekucji.

   Podczas uroczystego Apelu Pamięci na Placu Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie w dniu 9 listopada 2007 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polski Lech Kaczyński awansował pośmiertnie Lucjana Borowca do stopnia porucznika.

   Dnia 23 maja 2010 r. w 70 rocznicę zbrodni katyńskiej został posadzony Dąb Pamięci ku czci por. Lucjana Borowca.

  

   Rodzina Dąbkowskich z Pniewa brała udział w organizacji ruchu oporu na terenie Puszczy Białej. W budynkach gospodarczych przechowywała broń ze zrzutów powietrznych z Londynu. Kilka dni po obławie (18 maja 1944 r.) i aresztowaniu Kazimierza Dąbkowskiego, jego siostra Anna skrzynie z bronią  przewiozła do lasu i przekazała polskim oddziałom podziemnym.

   Dnia 24 maja 1944 r. funkcjonariusze żandarmerii niemieckiej przywieźli do Pniewa Kazimierza Dąbkowskiego. Od jego rodziny zażądali wskazania miejsca ukrycia  broni pochodzącej ze zrzutów. Jednak rodzina broni nie ujawniła. Wówczas Niemcy zabrali z domu Stanisława Dąbkowskiego (62 lata) oraz Annę Dąbkowską(20 lat) i udali się w stronę pobliskiego lasu. Na oczach Kazimierza Dąbkowskiego zastrzelili jego ojca Stanisława i siostrę Annę Dąbkowską, po czym zabrali go i odjechali. Po zakończeniu wojny zwłoki ekshumowano i złożono na miejscowym cmentarzu w Pniewie.

   Kazimierz Dąbkowski został następnie przewieziony do Warszawy, a później trafił do obozu koncentracyjnego Stutthof, gdzie  zmarł.

By zachować w pamięci tragiczne zdarzenia, wspólnota Pniewa miejsce egzekucji oznaczyła w 2008 r. pamiątkowym kamieniem..

 

Gmina Świercze

   W czasie II wojny światowej siedzibą obecnej gminy Świercze była miejscowość Gołębie. We wrześniu 1939 r. Świercze były bombardowane przez lotnictwo niemieckie. Celem było zniszczenie torów kolejowych, by uniemożliwić transport.
   Już na przełomie 1939 i 1940 Niemcy zaczęli pozbawiać polską ludność mienia. Nakazano pracę w niedzielę i święta, wprowadzono obowiązek pracy przymusowej. W Strzegocinie powstał obóz pracy. Zlikwidowano szkolnictwo. Szkoła w Świerczach została przerobiona na fabrykę produkującą tytoń. 
   W 1943 r. nasiliły się aresztowania, ściganie i wywózki do obozów oraz do prac na terenie Niemiec. Wzmógł się terror. Dochodziło do rozstrzelań. Jednak mimo to na terenie gminy Gołębie ruch oporu istniał od samego początku okupacji. 
   Do zadań Tajnej Armii Polskiej należało prowadzenie wywiadu wojskowego i gospodarczego oraz przekazywanie meldunków do Warszawy. Na terenie gminy Gołębie działały też oddziały Armii Krajowej, Armii Ludowej i Narodowych Sił Zbrojnych.
   Ofensywa rozpoczęła się 12 stycznia 1945 r. Niemcy stanowiska na terenie gminy zajęli 14 stycznia, oporu długo jednak nie stawiali. 16 stycznia w godzinach rannych wjechały pierwsze czołgi sowieckie. W różnych miejscach widoczne były pożary w wyniku ostrzału. Mimo faktu wyparcia Niemców zaistniał smutny obraz, doszło do wielu zniszczeń. Palono dokumenty i niszczono książki. Ten los nie ominął także archiwalnych ksiąg parafialnych, których użyto do rozpalenia ogniska.
     Tuż obok budynku Urzędu Gminy Świercze stoi pomnik upamiętniający ofiary faszyzmu, wystawiony
w 1988 r.

   Przy wejściu do kościoła w Klukowie umieszczono w 2000 r. tablicę upamiętniającą poległych i pomordowanych żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych i Armii Krajowej, zamordowanych przez Gestapo, NKWD i UB w latach 1939-1956.

   Na terenie gminy Gołębie przed 1939  r. liczba zagród wynosiła – 1245, zniszczeniu uległo – 323. Wszystkich budynków było – 3620, zniszczono – 474. Z terenu gminy w bezpośrednich działaniach wojennych zginęło 24 osoby, zamordowanych – 20, śmierć w obozach poniosło – 35, śmierć wskutek prac przymusowych poniosło – 15 osób, śmierć wskutek chorób i wycieńczenia – 5, prawdopodobne wypadki śmierci – 50, trwałe kalectwo – 10, ciężkie naruszenie zdrowia – 20, ciężkie uszkodzenie ciała – 5, trwała choroba psychiczna – 2, zgwałcenie – 3, pozbawienie wolności – 40, wywózka na roboty – 483, wysiedlenie w nieznane – 45.

  Również na podstawie dokumentów parafii Klukowo obejmującą część gminy Gołębie oraz część powiatu płońskiego wynika, że z terenu tejże parafii zostało zabitych – 110, więzionych – 35, ściganych – 10, bitych i znieważonych – setki Polaków. Dane liczbowe dotyczące gminy Gołębie oraz parafii klukowskiej możliwe, że odbiegają od stanu faktycznego z powodu braku możliwości dokładnych ustaleń zaginionych, a także dokonywania obliczeń w innych granicach administracyjnego podziału. Niemniej różnice w bardzo małym stopniu tylko mogą odbiegać od stanu faktycznego.

W 1978 r. na terenie kompleksu leśnego w miejscowości Kacprowo, postawiono pomnik upamiętniający Polaków zamordowanych przez hitlerowców dnia 4 XI 1944 r.

 

Gmina Pokrzywnica, Zabrze

Miejsce upamiętniające pięciu poległych żołnierzy polskich rozstrzelanych przez okupantów.

 

Gmina Obryte, Zambski Kościelne

   W dniach 5 i 6 września 1939 r. w okolicach Zambsk Kościelnych walczyli z niemieckim najeźdźcą żołnierze wileńskiego 5 Pułku Piechoty Legionów „Zuchowaci”, dowodzonego przez płk. Kazimierza Bąbińskiego. Narew na tym odcinku była płytka i łatwa do sforsowania przez piechotę nieprzyjaciela. Po południu 6 września patrole niemieckie rozpoczęły rozpoznanie polskiej obrony. W nocy dużymi siłami przeprawili się przez rzekę pod Szygłówkiem. Nad ranem 5 pp ruszył do kontrataku. Zaalarmowane siły niemieckie otworzyły ogień. Szturmu jednak nie wytrzymały i zaczęły wycofywać się za rzekę. Polacy przeszli przez Narew i zdobyli Gnojno.

   Nad Narwią, pod Szygłówkiem i Zambskami poległo około 300 polskich żołnierzy. Spoczywają oni na cmentarzu parafialnym w Zambskach Kościelnych. 


 

Gmina Gzy 

   Gmina Gzy została utworzona w 1973 r. Wcześniej tereny te należały do gminy Kozłowo, która w czasie II wojny światowej włączona była do tzw. rejencji ciechanowskiej.

   Gmina Kozłowo – podobnie jak cały powiat pułtuski – nie uniknęła silnych represji ze strony okupanta. Taki los spotkał Władysława Kluska, sołtysa wsi Skaszewo. Za rzekome zachęcanie ludzi do ucieczki z okopów został rozstrzelany przez gestapo 26 stycznia 1944 r. we wsi Gzy. W powiecie pułtuskim doszło również do licznych aresztowań duchownych. W obozie koncentracyjnym zginął m.in. proboszcz gminy Kozłowo, ks. Aleksy Roesler.   W Gzach przy Urzędzie Gminy znajduje się pomnik na cześć ofiar II wojny światowej. Powstał on w 1974 r., dzięki Związkowi Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBoWiD). Materiały z jakich powstał to płyta cementowa oraz obelisk z kamienia.


 

   Najdotkliwszym ciosem zadanym kulturze polskiej był jednak całkowity zakaz nauczania. Walkę o wykształcenie młodego pokolenia podjęła Tajna Organizacja Nauczycielska. Kierownikiem TON-u na powiat pułtuski został Józef Świerczewski, dyrektor szkoły podstawowej w Przewodowie. Do 1942 r. był on jednocześnie dowódcą placówki AK gminy Kozłowo. W związku z rozwijającą się siecią placówek tajnego nauczania i przybywających obowiązków Józef Świerczewski zrezygnował z dowództwa placówki i poświęcił się tylko nauczaniu. Po wojnie przystąpił do odbudowy szkoły w Przewodowie. Nawiązał kontakt z PSL-em i z ramienia tej partii wszedł do Powiatowej Rady Narodowej.

   W 1946 roku na polecenie Ministerstwa poszczególne pow. UB zorganizowały tajne grupy aktywistów partyjnych, które podszywając się pod opozycyjne podziemie miały usunąć najbardziej „niebezpiecznych” dla nowej władzy ludzi.

   W nocy z 20 na 21 września 1946 roku taka grupa dokonała rajdu na terenie powiatu pułtuskiego, uprowadziła i zamordowała Józefa Świerczewskiego. Jego żonie Wiktorii wraz z sześcioletnim synem Wiesławem udało się uciec  i schronić u państwa Brachów.

W 45 rocznicę śmierci, 21.09.1991 r., został odsłonięty pomnik upamiętniający Józefa Świerczewskiego. Znajduje się on przed budynkiem Publicznej Szkoły Podstawowej w Przewodowie Poduchownym.

 

Gmina Winnica

   Stefan Zawadzki urodził się 3 września 1906 r. Po odbyciu służby wojskowej pracował w Warszawie jako robotnik na kolei, na budowie, w młynie. Cały czas myślał jednak o wstąpieniu do policji. Jego marzenie spełniło się w 1933 r. Wybrał służbę na Kresach - w województwie wołyńskim – jako ochotnik.  Stefan Zawadzki, jak wielu jego kolegów, został zamordowany strzałem w tył głowy w siedzibie NKWD w Kalininie.

 

   O losach jego żony Rozalii i córki Krystyny wiemy tylko tyle, że w kwietniu 1940 r. wraz z innymi rodzinami zamordowanych funkcjonariuszy policji zostały wywiezione w głąb ZSRR. Tam ślad po nich zaginął.

 

   Dnia 13 kwietnia 2014 r. odbyła się uroczystość posadzenia dębu pamięci ku czci Stefana Zawadzkiego.

Informacje

Biblioteka Narodowa
Narodowy Program Rozwoju Czytelnictwa
Zakup nowości wydawniczych Zrealizowano ze środków finansowych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa.